پسته را هم بشود در آنجاها كاشت و جاى انواع پست‌تر پسته‌اى را كه از هرات به ايران وارد مىشود پر كرد . انار در هيچ كجاى ديگر جهان به اين خوبى نيست ؛ انار ساوه نزديك قم و كروم « 22 » نزديك تبريز حتى از انارهاى بدون هستهء پيشاور برتر است . ناحيهء اردستان بين اصفهان و يزد تنها از عايدات محصول انار به حيات خود ادامه مىدهد ، اما سواى اينها در هر دهى مقدارى درخت انار ديده مىشود . از عصارهء قوام آمدهء انار كه به آن رب انار مىگويند مقدار قابل ملاحظه‌اى خريد و فروش و صادر مىشود . ايرانيها به انجير چندان عنايتى ندارند و به همين دليل هرچند كه محصول آن خوب و زياد است به كشت آن نمىپردازند . خرما فقط در نواحى ساحل خليج فارس و كرمان عمل مىآيد و به علت جنس مرغوبش از آن نواحى به هندوستان فرستاده مىشود درحالىكه مصرف داخلى مملكت از بغداد تأمين مىگردد . توت سفيد كه ايرانيها بدان علاقهء وافرى دارند با دقت بسيار پرورش داده مىشود و نژاد آن اصلاح مىگردد . اين تنها ميوه‌اى است كه حوالى تهران براى كشت آن از همه جا مناسبتر است . بسيارى از دانه‌هاى توت در اينجا به بزرگى خرما مىرسد و به صورت توت خشك مقادير بسيارى از آن از كشور صادر مىشود و بخصوص به قفقاز مىرود . توت سياه كمتر مورد توجه است . باغهاى توت به منظور پرورش كرم ابريشم در گيلان ، مازندران و طالش در كنار درياى خزر ، كاشان ، كرمان و يزد وجود دارد . درخت توت به رطوبت بسيار نيازمند است و به همين دليل از همه جا بهتر در سرزمينهاى باتلاقى نزديك ساحل دريا عمل مىآيد . توت در اينجا با چنان سرعتى رشد مىكند كه درختانى كه تخم آنها را كاشته‌اند پس از چهار سال برگ كافى براى غذاى كرم بدست مىدهد . در توتستانها درختان تنگ يكديگر و تنها با فاصلهء دوپا از هم مىرويد . مقدار محصول ابريشم خام ايران بسيار قابل ملاحظه است و اگر روزگارى اين كار در ساحل درياى خزر و قفقاز جدى گرفته شود به سهولت ممكن است محصول آن با چين به رقابت برخيزد . حتى در همين شرايط فوق العاده نامساعد فعلى فقط صادرات سالانهء محصول حكومت گيلان به مبلغى در حدود چهارصد هزار تومان بالغ مىشود ، هرچند كه كارخانه‌هاى داخلى كاشان ، يزد و تبريز قسمت اعظم محصول داخلى را خود به مصرف مىرسانند . از نظر مرغوب بودن جنس ، ابريشم گيلان با محصول هر جاى ديگر قدرت رقابت دارد مشروط به اينكه طريقهء باز كردن كلاف پيله را همچون ايتاليائيها بدانند . جاى كمال توجه است كه كرم ابريشم ايران و مصر تا به حال همواره از بيمارى « موسكاردين » مصون مانده است ، درحالىكه بيماريهاى خاص درختان انگور ، زيتون و هلو در اين كشور شيوع دارد . به اين سبب سالها نمايندگان كشورهاى سويس و ميلان در گيلان بسر مىبردند تا تخم نوغان بخرند و از طريق تفليس به اروپا بفرستند . اما دولت صدور تخم نوغان را شديدا منع كرد . منتها مأمورين با گرفتن رشوه اين منع را ناديده مىگرفتند . سرانجام خود مالكان

--> ( 22 ) . در اصل Korum كه معلوم نشد كجاست . - م .